Kültür-Sanat
Onu Gören Yabancıların Kaleminden: Yavuz Sultan Selim Nasıl Bir Hükümdardı?
Osmanlı tarihinin en sert, en tartışmalı ve en hızlı genişleyen dönemlerinden birinin mimarı olan Yavuz Sultan Selim’i anlamak için yalnızca Osmanlı kroniklerine bakmak yeterli değildir. Asıl çarpıcı tablo, onu bizzat gören ya da ordusuyla karşı karşıya gelen yabancı gözlemcilerin satırlarında ortaya çıkar. Venedik balyos raporları, Memlük tarihçileri, Safevî kronikleri ve Rönesans Avrupası’nın istihbarat notları incelendiğinde karşımıza, klişelerin ötesinde, soğukkanlı, disiplin takıntılı ve son derece rasyonel bir hükümdar çıkar.
Popüler anlatılarda çoğu zaman “sert”, “acımasız” ya da “öfke dolu” sıfatlarıyla anılan bu hükümdar, çağdaş yabancı tanıklıklarda daha farklı bir çerçeveye oturtulur: Stratejiye takıntılı bir askeri zihin, lüksten uzak bir savaşçı hükümdar ve devlet aklını kişisel duygularının önüne koyan bir lider.
Venedik Balyoslarının Gözünde: “Ferocità” ve Disiplin
1513-1514 yıllarında İstanbul’da görev yapan Venedik elçisi Antonio Giustinian’ın Senato’ya sunduğu gizli raporlar, Yavuz Sultan Selim’in Batı diplomasisindeki algısını açıkça gösterir. Giustinian, II. Bayezid ile oğlu arasındaki farkı “ferocità” (yırtıcılık, sertlik) kavramıyla açıklar. Ancak bu yırtıcılık, kontrolsüz bir öfke değil; hedefe kilitlenmiş bir kararlılık olarak betimlenir.
Elçinin raporlarına göre Selim, saray eğlencelerine ilgi duymayan, vakit kaybetmekten hoşlanmayan bir hükümdardır. Odasında sık sık haritalar açtırır, sefer planlarını bizzat inceler ve askeri meselelerde en küçük ayrıntıyı bile sorgular. Huzuruna çıkan diplomatlar, onun bakışlarının sertliğinden ve konuşmalarındaki kesinlikten etkilenir.
Venedik için asıl endişe verici olan, Selim’in öngörülemez değil; tam tersine fazlasıyla hesapçı oluşudur. Çünkü hesap yapan bir hükümdar, rastgele değil stratejik adımlar atar.
Yavuz Sultan Selim’in Fiziksel Tasviri: Marino Sanuto’nun Notları
Rönesans dönemi Venedikli tarihçi Marino Sanuto’nun kapsamlı kronikleri, Selim’in fiziksel görünümüne dair en net betimlemelerden bazılarını içerir. Sanuto, onu orta boylu, sert bakışlı, yüzü solgun fakat heybetli bir adam olarak tasvir eder. Küçük sakalı ve sade görünümü dikkat çeker.
Bu küçük ayrıntılar bile bir mesaj verir: Selim, görkemli bir saray padişahı değil, sefer koşullarına uyum sağlamış bir savaş hükümdarıdır. Giyimi, sakalı, yaşam tarzı… Hepsi işlevseldir. Bu yönüyle çağdaş Avrupa saraylarının süslü hükümdarlarından ayrılır.
Sina Çölü ve Lojistik Dehası
Yabancı gözlemcilerin en çok hayranlık duyduğu olaylardan biri, 1517 Mısır Seferi sırasında ordunun Sina Çölü’nü geçişidir. Avrupa istihbarat ağları bu geçişi “imkânsızın başarılması” olarak raporlar.
Ağır toplar, binlerce asker ve lojistik yükle birlikte ordunun yaklaşık iki hafta gibi kısa bir sürede çölü aşması, askeri organizasyon açısından bir devrimdir. Venedik raporlarında Selim’in her askerin ve hayvanın günlük su ihtiyacını bizzat hesapladığı, sevkiyat düzenini kontrol ettiği belirtilir.
Bu yönüyle Yavuz Sultan Selim, sadece savaş meydanında değil; arka plandaki lojistik planlamada da etkin bir liderdir. Yüzyıllar sonra aynı bölgede zorlanacak olan Napolyon’un aksine, Selim çöl geçişini başarıyla tamamlamıştır.
Memlük Kroniklerinde: Korku ve Hayranlık
Kahireli tarihçi İbn İyâs, 1517’deki Osmanlı fethine bizzat tanıklık etmiş bir isimdir. Eserinde Osmanlı ordusunun Kahire’ye girişini sarsıcı bir dille anlatır. Memlük Sultanı Tumanbay’ın idamı, onun kaleminde trajik bir son olarak yer alır.
Ancak İbn İyâs, Yavuz Sultan Selim’in sadece bir işgalci olmadığını da kabul eder. Özellikle Memlük mimarisine duyduğu ilgi dikkat çeker. Kahire’deki yapıları incelemesi, sanata ve mimariye olan merakını gösterir. Bu durum, onun yalnızca savaşçı değil; aynı zamanda entelektüel bir meraka sahip olduğunu ortaya koyar.
Safevî Tanıklıkları: Teknoloji Şoku
Safevî kaynaklarında Selim, korku ve hayranlık karışımı bir figürdür. Çaldıran Savaşı’nda Osmanlı top ve tüfeklerinin yarattığı etki, kroniklerde “ateş saçan borular” şeklinde tasvir edilir.
Safevî elçileri, Selim’in otağının sade olduğunu ancak ordusundaki disiplinin olağanüstü olduğunu belirtir. “Tek bir nefes gibi hareket eden bir ordu” ifadesi, Osmanlı askeri düzenine duyulan hayreti anlatır.
Burada Selim’in farkı, geleneksel savaşçı anlayıştan ziyade teknolojiyi ve organizasyonu merkeze almasıdır. Bu modern yaklaşım, Doğu’daki rakipleri üzerinde psikolojik bir üstünlük kurmuştur.
Paolo Giovio’nun Portresi: Rönesans’ın Gözünden
İtalyan hümanist Paolo Giovio, Selim’i Büyük İskender ve Julius Caesar ile kıyaslar. Onu “terribilità” kavramıyla tanımlar: Haşmetten doğan bir korku. Giovio’ya göre Selim, kısa sürede gerçekleştirdiği fetihlerle dünya ticaretinin yönünü değiştirmiştir.
Giovio’nun anlatılarında Selim’in tarih okuduğu, antik komutanlara hayranlık duyduğu ve askeri stratejiye entelektüel bir çerçeve kazandırdığı vurgulanır. Bu yönüyle o, sadece bir fatih değil; bilinçli bir tarih okuru ve stratejik düşünürdür.
Lüksten Uzak Bir İmparator Yavuz Sultan Selim
Yabancı raporların ortak noktası, Selim’in lükse düşkün olmadığıdır. Saray hayatından ziyade sefer hayatını tercih eder. Devlet gelirlerini savaş ve organizasyon için kullanır.
Bu durum, Avrupa gözlemcilerinde şaşkınlık yaratır. Çünkü dönemin pek çok hükümdarı gösterişi tercih ederken, Selim sadeliği ve disiplini seçmiştir.
Acımasız mı, Rasyonel mi?
Selim’in sertliği inkâr edilemez. Ancak yabancı kaynaklar, bu sertliğin kişisel bir zalimlikten çok devlet çıkarı merkezli bir yaklaşım olduğunu gösterir.
İsyanlara karşı tavizsizdir. Devlet otoritesini sarsacak adımlara izin vermez. Ancak aynı zamanda entelektüel meraka, askeri yeniliklere ve stratejik hesaplara önem verir.
Albert Einstein’ın Oğlu Eduard Einstein’ın Trajik Hayat Hikayesi
Sonuç: Efsanenin Ötesinde Bir Gerçek
Yavuz Sultan Selim’i yalnızca “sert bir hükümdar” olarak tanımlamak, yabancı tanıklıkların çizdiği portreyi eksik bırakır. O, kısa saltanatında imparatorluğu üç katına çıkaran, ticaret yollarını değiştiren ve askeri organizasyonu zirveye taşıyan bir liderdir.
Batı’da “The Grim”, Doğu’da “Yavuz” olarak anılması tesadüf değildir. Bu sıfatlar, onun disiplinini, kararlılığını ve devlet aklını temsil eder.
Onu gören yabancıların kaleminde Selim; korkulan ama saygı duyulan, sert ama hesapçı, sade ama etkileyici bir hükümdar olarak yer alır. Efsaneler zamanla abartılabilir; ancak çağdaş tanıklıklar bize, strateji ve lojistik zekâsıyla çağının ötesine geçmiş bir liderin portresini sunar.